Epidemia koronawirusa – Informator Prawny

Aktualności i porady prawne związane ze stanem epidemii koronawirusa w Polsce.

Wraz z odnotowaniem pierwszych przypadków zakażeń koronawirusem SARS-CoV-2, wywołującym chorobę COVID-19 w dniu 13 marca 2020 r.na obszarze Polski ogłoszono stan zagrożenia epidemicznego. Wobec rozprzestrzenia się koronawirusa, w dniu 20 marca 2020 r. do odwołania wprowadzono stan epidemii (zob. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii).

W walce z pandemią zdecydowano o wprowadzeniu licznych ograniczeń w funkcjonowaniu instytucji i zakładów pracy, które całkowicie zakazały lub istotnie zahamowały działalność wielu przedsiębiorstw, w szczególności branży transportowej, turystycznej, gastronomicznej, kulturalnej, rozrywkowej, sportowej i rekreacyjnej oraz oświatowo-wychowawczej. Doszło do zamknięcia wielu placówek handlowych, zakładów pracy, szkół i przedszkoli (także prywatnych), odwołania wydarzeń, wycieczek turystycznych.
Wprowadzenie zakazów i ograniczeń w kluczowych sektorach gospodarczych – przestoje w transporcie, wstrzymanie produkcji, opóźnienia dostaw, zamówień, realizacji umów i płatności, wpłynęło negatywnie na funkcjonowanie praktycznie każdego przedsiębiorstwa. Nie bez znaczenia pozostały też zmiany w dotychczasowym zachowaniu społeczeństwa. Konsumenci wyraźnie ograniczyli dotychczasową aktywność, unikają bezpośrednich kontaktów z innymi ludźmi i wszelkich sytuacji, które mogłyby stanowić zagrożenie dla ich życia lub zdrowia.

Koronawirus wpłynął na niemal wszystkie stosunki prawne. Minimalizacja jego skutków wymaga od przedsiębiorców zdecydowanych działań stabilizujących ich sytuację. Będziemy na bieżąco przekazywać wszelkie informacje prawne, które pomogą wszystkim firmom i przedsiębiorcom przetrwać ten trudny okres. Postaramy się na bieżąco aktualizować niniejszą stronę i uzupełniać w miarę otrzymywanych informacji, a także Państwa pytań.

Prosimy o kontakt z kancelarią i przekazywanie nam Państwa problemów prawnych: telefonicznie na numery kontaktowe, za pośrednictwem naszego formularza kontaktowego albo bezpośrednio w komentarzach na dole strony. 

I. ZUS i podatki

Czy w związku z koronawirusem dla przedsiębiorców są przewidziane ulgi w płatności składek ZUS ?

17 marca 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) poinformował, że w związku z epidemią koronawirusa w Polsce wprowadza ulgi dla przedsiębiorców. Ulgi będą polegały na:

  • odroczeniu o 3 miesiące terminu płatności składek za okres od lutego do kwietnia 2020 r.,
  • zawieszeniu na 3 miesiące realizacji umowy zawartej z ZUS, w której termin płatności rat bądź składek wyznaczono w okresie od marca do maja 2020 r., i tym samym wydłużeniu o 3 miesiące terminu realizacji zawartej umowy.

Wypełniony, podpisany i zeskanowany wniosek o przyznanie ulgi można wysłać pocztą elektroniczną na adres właściwego oddziału ZUS. Szczegółowe informacje na stronie ZUS.

II. Prawo pracy

Czy pracodawca może wstrzymać wypłatę wynagrodzeń w razie przestoju spowodowanego epidemią koronawirusa?

 

III. Umowy

Opinia kancelarii adwokackiej dotycząca realizacji umów w związku z epidemią koronawirusa oraz rekomendacje: 

  1. pandemia koronawirusa utrudniła albo uniemożliwiła wywiązanie się z wielu zobowiązań kontraktowych;
  2. pandemia koronawirusa jest siłą wyższą i może stanowić przesłankę braku odpowiedzialności za szkodę;
  3. brak możliwości wykonania umowy musi mieć charakter obiektywny. Strona powołująca się na przesłankę siły wyższej powinna wykazać związek przyczynowy między działaniem siły wyższej – koronawirusem, a szkodą oraz brak winy. O braku winy świadczy zachowanie przez dłużnika staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (należyta staranność);
  4. każdy przedsiębiorca powinien poddać analizie wiążące go umowy, których wykonanie może być zagrożone przez którąkolwiek ze stron;
  5. w niektórych sytuacjach konieczne będzie renegocjowanie warunków umów celem dostosowania ich postanowień do obecnej sytuacji.

Czy epidemia koronawirusa to siła wyższa?

Nie istnieje definicja legalna siły wyższej. Znaczenie tego pojęcia zostało ukształtowane przez doktrynę i orzecznictwo.

Siła wyższa (vis maior, force majeure, act of God) to zdarzenie:
a) zewnętrzne czyli mające źródło poza sferą działań lub zaniechań osoby odpowiedzialnej za szkodę,
b) niemożliwe lub prawie niemożliwe do przewidzenia tj. zdarzenie niespodziewane, zaskakujące, nietypowe, niewpisane w ryzyko danej działalności,
c) którego skutkom nie można było zapobiec (vis maior, que humana infirmitas resistere non potest).
Za siłę wyższą uznaje się zdarzenia naturalne takie jak klęski żywiołowe (powodzie, pożary o znacznych rozmiarach, trzęsienia ziemi, huragany, wybuchy wulkanów, epidemie) oraz akty siły (wojny, strajki generalne, zamieszki)

Każda epidemia ma zatem charakter siły wyższej. Skala epidemii koronawirusa, która doprowadziła do wprowadzenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii jest z pewnością zdarzeniem o charakterze siły wyższej.

Czy ponoszę odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy?

Zgodnie art. 471 k.c Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy z powodu siły wyższej wyłącza odpowiedzialności za powstałe szkody. Oznacza to brak obowiązku zapłaty kar umownych, odszkodowań i innych negatywnych konsekwencji niewykonania lub nieprawidłowego wykonania umowy. Nie wyklucza to jednak obowiązku realizacji umowy po ustaniu siły wyższej, o ile oczywiście późniejsze wykonanie umowy będzie możliwe i celowe.

Uwaga! Siła wyższa nie zwalnia z obowiązku zachowania należytej staranności. Między działaniem siły wyższej, a szkodą musi zachodzić związek przyczynowo skutkowy. Skutecznie powołać się na siłę wyższą będzie mogła zatem tylko ta strona umowy, która mimo zachowania należytej staranności nie miała możliwości przezwyciężenia siły wyższej i realizacji umowy.

Czy w związku ze stanem epidemii można rozwiązać lub zmienić umowę?

Siła wyższa nie prowadzi też automatycznie do wygaśnięcia zobowiązania czy też prawa do rozwiązania lub wypowiedzenia umowy, chyba, że w samej umowie zawarto klauzulę siły wyższej i np. rozszerzono zakres jej zastosowania o te dodatkowe uprawnienia.

Jeśli umowa nie zawiera klauzuli siły wyższej, strona ma prawo powołać się na przepisy prawa, w szczególności kodeksową zasadę braku odpowiedzialności za szkody.

Warto jednak rozważyć wprowadzanie do umów klauzul siły wyższej, które mogą nadawać charakter siły wyższej zdarzeniom, które na podstawie definicji utrwalonych w orzecznictwie trudno byłoby za takie uznać np. awarie sprzętu, nieuzyskanie wymaganych zezwoleń, przyczyny leżące po stronie podwykonawców, szczególnie, że w chwili obecnej trudno jest przewidzieć czy z punktu widzenia zobowiązań umownych, pośrednie skutki koronawirusa będą zbliżone do tych bezpośrednich.

Z drugiej strony, umowna klauzula siły wyższej może nie tylko ograniczać ale i rozszerzać odpowiedzialność także na szkody będące następstwem siły wyższej, a zatem odejść od odpowiedzialności na zasadzie winy. Konieczne jest wówczas jednoznaczne wskazanie, że strona ponosi odpowiedzialność także w przypadku siły wyższej.
Umowne klauzule mogą wprowadzać dodatkowe możliwości dla stron umowy, której realizacja jest niemożliwa na skutek siły wyższej, takie jak prawo odstąpienia lub wypowiedzenia umowy, a nawet zwolnienie z obowiązku wykonania umowy w późniejszym czasie.

Czy obowiązują kary umowne?

Tak, kary umowne wynikające z zawartych umów obowiązują. Jednak dochodzenie kar umownych może zostać wyłączone przez siłę wyższą.

Koronawirus, a nadzwyczajna zmiana stosunków. Czy i jak można zmienić każdą umowę?

Pandemia koronawirusa ma mniejszy lub większy wpływ na niemal każdy stosunek prawny. Co można zrobić gdy nie stanowi ona wystarczającego usprawiedliwienia dla niewywiązania się z umowy ale niekorzystnie wpływa na sytuację jednej lub obu stron i prowadzi np. do znacznych strat i sprawia, że utrzymanie umowy jest dla jednej ze stron całkowicie nieopłacalne?

Problem ten stał się szczególnie widoczny na przykładzie najmów lokali usługowych, które z dnia na dzień musiały albo całkowicie zamknąć działalność albo odczuły znaczny spadek klientów i wpływów. Podkreślenia wymaga, że stawki czynszy lokali usługowych są zazwyczaj bardzo wysokie, a w przypadku lokali w galeriach handlowych nawet znaczne. W takiej sytuacji możliwe jest powołanie się na zasadę nadzwyczajnej zmiany stosunków (łac. rebus sic stantibus) i skuteczne dochodzenie odpowiedniego obniżenia czynszu lub zawieszenia jego poboru do czasu ustania przeszkód, a nawet istnieje możliwość rozwiązania umowy ze skutkiem natychmiastowym (również zawartą na czas oznaczony). Reguła nadzwyczajnej zmiany stosunków może znaleźć zastosowanie do praktycznie każdej umowy.

Art. 357(1) k.c. Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.

Przesłanki zastosowania art. 3571 k.c.

1) Nadzwyczajna zmiana stosunków gospodarczych.
Zmiana musi mieć charakter nadzwyczajny (wyjątkowy, niespotykany) i powszechny czyli odnosić się do pewnej grupy podmiotów, branży, sektora gospodarczego. Nie jest zmianą powszechną zmiana indywidualnej sytuacji strony bądź stron stosunku zobowiązaniowego (np. choroba, pogorszenie sytuacji materialnej).
Zmiana powinna nastąpić przed terminem wymagalności roszczenia. Na zmianę stosunków zaistniałą po tym terminie nie może powołać się strona będąca w zwłoce.
Normalne ryzyko gospodarcze wpisane w charakter danej działalności i umowy, nie stanowi nadzwyczajnej zmiany stosunków;
Co do zasady gospodarcze następstwa zmiany powinny mieć charakter trwały, jednakże w przypadku części umów, zwłaszcza krótkoterminowych,okresowych wystarczające może być przemijające zakłócenie sytuacji gospodarczej

2) Nadmierna trudność w spełnieniu świadczenia lub groźba rażącej straty dla jednej ze stron umowy,
Trudność w spełnieniu świadczenia ma charakter osobisty i zachodzi np. wówczas gdy wykonanie zobowiązania wymaga podjęcia szczególnych, niezmiernie uciążliwych lub niebezpiecznych, a przez to zupełnie nieracjonalnych działań;
Groźba rażącej straty ma charakter majątkowy, np, gdy spełnienie świadczenia będzie wymagało znacznego zwiększenia kosztów. O tym, czy wykonanie umowy przynosi stronie stratę, decyduje jednak całokształt skutków wykonania zobowiązania, nie tylko sama wartość świadczenia.
Okoliczności te powinny istnieć w momencie ingerencji sądu w stosunek zobowiązaniowy.

3) istnienie związku przyczynowego między zmianą stosunków a utrudnieniami w wykonaniu zobowiązania lub groźbą straty – bez zmiany stosunków nie powstałyby utrudnienia w spełnieniu świadczenia ani groźba rażącej straty;

4) brak możliwości przewidzenia przez strony przy zawieraniu umowy, wpływu zmiany stosunków na wykonanie zobowiązania.
Wymaga się by strony nie tylko nie przewidywały zmiany stosunków na wykonanie zobowiązania ale i przy zachowaniu należytej staranności nie mogły ich przewidzieć.
Zastosowania klauzuli nie wyłączy to, że strony wprawdzie przewidywały nadzwyczajną zmianę stosunków, jednak nie przewidziały (i nie mogły przewidzieć) jej wpływu na zobowiązanie.

Zmiana stosunków gospodarczych wywołana epidemię koronawirusa ma charakter nadzwyczajny i powszechny, a zatem w zakresie większości zobowiązań, co najmniej jedna z przesłanek zastosowania klauzuli rebus sic stantibus jest już spełniona.

Jakie możliwości w zakresie modyfikacji zobowiązań umownych daje nadzwyczajna zmiana stosunków gospodarczych?

Sąd, uznając, że spełnione są przesłanki zastosowania art. 357(1) k.c., uwzględniając interes każdej ze stron umowy i kierując się zasadami współżycia społecznego może:

  1. określić na nowo sposób wykonania zobowiązania (np. miejsce, termin, sposób spełnienia świadczenia)
  2. zmienić wysokość świadczenia poprzez jego podwyższenie albo obniżenie
  3. rozwiązać umowę i – w razie potrzeby – orzec o wzajemnych rozliczeniach stron umowy np. zwrotach wydatków, zaliczek, zapłacie wynagrodzeń w całości lub w części

art. 3571 KC może mieć zastosowanie w umowach dotyczących zamówień publicznych i nie sprzeciwia się temu art. 144 PrZamPubl.
w odniesieniu do niektórych umów, znajdą zastosowanie przepisy szczególne, które pełnią funkcję podobną do art. 3571 KC, a jednocześnie nie wymagają wystąpienia nadzwyczajnej zmiany stosunków lecz uznają za wystarczającą zmianę zwykłą (np. art. 632 § 2 k.c. w umowie o dzieło, art. 700 k.c. w umowie dzierżawy;
O wyborze sposobu ingerencji w zobowiązanie decyduje sąd. Zaistnienie nadzwyczajnej zmiany stosunków nie powoduje automatycznej zmiany albo rozwiązania zobowiązania. W przypadku braku porozumienia, strona umowy żądająca zmiany warunków umowy albo jej rozwiązania będzie musiała wystąpić z powództwem do sądu.
przepis art. 3571 KC stanowi wyjątek od podstawowych zasadach prawa zobowiązań (zasady swobody umów, a częściowo także zasady pacta sunt servanda), a zatem jego przesłanki muszą być interpretowane w sposób ścisły;
należy niezwłocznie reagować na nadzwyczajną zmianę stosunków i nie zwlekać z ew. powództwem do sądu – jeżeli wystąpiła nadzwyczajna zmiana okoliczności, która spowodowała nadmierną trudność w spełnieniu świadczenia albo groźbę rażącej straty dla jednej ze stron zobowiązania, jednak później sytuacja uległa zmianie i spełnienie świadczenia nie będzie już nadmiernie utrudnione lub nie doprowadzi do zrujnowania jednej ze stron umowy, to sąd nie zwolni strony z całości lub części jej zobowiązań;
Zastosowanie tego rozwiązania zależy od stabilności stosunków gospodarczych. Z tego powodu, praktyczne jego wykorzystanie było dotychczas znikome. Obecnie jednak, klauzula rebus sic stantibus może pozwolić dostosować warunki umów zawartych przed wybuchem epidemii do obecnych warunków gospodarczych i społecznych.

Zostaw komentarz

zwiń rozwiń